Πριν λίγο καιρό είχα κάνει ένα ποστ στο ίνσταγκραμ που έλεγε το εξής:
«Οι άντρες είναι τόσο δυνατοί, ατρόμητοι και προστατευτικοί, που δηλώνουν ότι θα ήταν διατεθειμένοι να τα βάλουν με αρκούδες, γορίλες και τίγρεις για να σώσουν μια γυναίκα, αλλά δεν τολμάνε να πουν στους φίλους τους να μην κάνουν σεξιστικά αστεία, να μην παρενοχλούν και να μην βιάζουν».
Και ήρθαν άπειροι μισογύνηδες στα σχόλια και με έβριζαν. «Δηλαδή θες να πεις ότι υπάρχουν άντρες που λένε στους φίλους τους βίασε ή παρενόχλησε γυναίκες;» Και απαντούσα ότι αυτό που λέω είναι ότι οι περισσότεροι άντρες ακούν ή βλέπουν πράγματα που θα μπορούσαν να σημαίνουν ότι οι φίλοι τους παρενοχλούν ή βιάζουν, ΑΛΛΑ δεν λένε τίποτα.
Μάλιστα, είχα κάνει κι ένα βίντεο όπου εξηγούσα ακριβώς τι θέλουμε να λένε οι άντρες σε άλλους άντρες, σε κάθε περίσταση. (Θα βάλω το κείμενο στα σχόλια).
Και μετά έσκασε η υπόθεση Cornell. Λίγες μέρες αφού έμαθα τι έγινε, ανέβασα βίντεο που μιλούσε για τη φρίκη που έζησε η Jane Doe, αλλά έκλεινε με αυτό που με απασχολούσε πιο πολύ. Το γκρουπ τσατ. Γιατί, λέω, οι 7 αποφάσισαν να τη βιάσουν ομαδικά. Οι άλλοι 50 στο γκρουπ τσατ, τι έκαναν;
Αυτό ήταν που με έτρωγε. Σχεδόν περισσότερο από τον ομαδικό βιασμό. Γιατί;
Γιατί για αυτούς που αποφασίζουν να βιάσουν, δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα τώρα. Είναι πολύ αργά. Δεν θα ωφελήσει ούτε να τους εκπαιδεύσουμε για τη συναίνεση, ούτε τίποτα. Εγώ που είμαι τόσο της εκπαίδευσης, ξέρω πολύ καλά πόσο αφελής είναι αυτή η ιδέα. Πόσο ντελούλου, βασικά. Δεν ήταν το πρόβλημα ότι τα παιδιά μπέρδεψαν το μη-όχι με «ναι». Όχι.
Αυτού του τύπου οι άντρες ξέρουν πάρα πολύ καλά τι κάνουν. Γι’ αυτούς, το ότι δεν υπάρχει συναίνεση, είναι μπόνους. Αυτό θέλουν. Να κυριαρχήσουν, να ταπεινώσουν και να εξευτελίσουν μια γυναίκα που δεν θέλει, και που είναι ανήμπορη να αντιδράσει. Και να κάνουν χάι φάιβ και bonding μεταξύ τους μέσα από την όλη διαδικασία. Για τέτοιους άντρες, είναι πολύ αργά για εκπαίδευση. Οπότε το θέμα είναι οι άλλοι. Αυτοί που ξέρουν τι συμβαίνει αλλά δεν αντιδρούν.
Το πατριαρχικό στερεότυπο για τις γυναικείες φιλίες είναι ότι δεν είναι αληθινές, και ότι οι γυναίκες συνέχεια τσακώνονται μεταξύ τους. Αυτό, κατά ένα μέρος έχει να κάνει με το ότι οι γυναίκες μοιράζονται αληθινά συναισθήματα με τις φίλες τους, και δεν κάνουν απλώς μαζί δραστηριότητες, άρα οι σχέσεις είναι πιο βαθιές και ουσιαστικές, και εμπεριέχουν ρίσκο και ευαλωτότητα. Αλλά ίσως έχει να κάνει και με κάτι άλλο.
Ίσως έχει να κάνει με το ότι οι γυναίκες, όταν βλέπουν τις φίλες τους να κάνουν κάτι κακό, όταν εντοπίζουν άθλιες συμπεριφορές, δεν παίρνουν αυτόματα το μέρος της φίλης. Δεν συγχωρούν τα πάντα, αρκεί να μην είναι εκείνες ο στόχος της κακής συμπεριφοράς. Δεν καλύπτουν τη φίλη χωρίς συζήτηση. Δεν κάνουν τα στραβά μάτια. Δεν κουκουλώνουν καταστάσεις. Δεν λένε δεν πειράζει μωρέ, αφού είναι φίλη μου.
Αν μια φίλη κάνει κάτι κακό, όχι μόνο προς εκείνες ή προς άλλη φίλη, αλλά κάτι κακό προς οποιονδήποτε, οι γυναίκες το κάνουν θέμα. Επιρρίπτουν ευθύνες. Ζητάνε εξηγήσεις. Απαιτούν αλλαγή συμπεριφοράς. Και αν αυτά δεν είναι αρκετά, ξεκόβουν. Αυτή είναι η διαφορά.
Οι άντρες, που δηλώνουν με περηφάνια ότι οι αντρικές φιλίες είναι ακλόνητες και ειλικρινείς, και ότι μεταξύ τους οι άντρες μιλάνε ντόμπρα και σταράτα, στις παρέες τους δεν μιλάνε για τίποτα που μπορεί να ταράξει την ισορροπία και να αμφισβητήσει τα στερεότυπα. Αποφεύγουν να ταράζουν τα νερά.
Δεν κρίνουν προβληματικές συμπεριφορές, εκτός κι αν είναι προς την παρέα. Κατά τα άλλα, και προς τις γυναίκες ειδικά, ακόμα κι αν δεν κάνουν bonding μέσα από τον μισογυνισμό, αποδέχονται ό,τι και να κάνουν οι μπρος τους, χωρίς ερωτήσεις, χωρίς απόδοση ευθυνών, χωρίς συνέπειες, χωρίς καμία αντιπαράθεση. «Δεν είδαμε, δεν ξέρουμε, δεν μιλάμε». Αυτός είναι άλλωστε ο bro code. Κώδικας σιωπής και αντρικής αλληλεγγύης.
Κι εδώ έρχεται το digital bystander effect (φαινόμενο του αμέτοχου παρατηρητή).
Σε ένα γκρουπ τσατ, η σιωπή δεν είναι απαραίτητα συμφωνία. Αλλά όταν όλοι σιωπούν, το γκρουπ τη βιώνει ως συμφωνία και αποδοχή. Και αυτό τροφοδοτεί την κουλτούρα βίας, μίσους και βιασμού.
Το digital bystander effect είναι η διαδικτυακή εκδοχή του γνωστού bystander effect: όσο περισσότεροι άνθρωποι είναι παρόντες σε μια κατάσταση όπου κάτι προβληματικό συμβαίνει, τόσο πιο εύκολο μπορεί να γίνει για τον καθένα να μην κάνει τίποτα. Είναι το παράδοξο του ότι η παρουσία πολλών ανθρώπων, κάνει τον καθένα λιγότερο πιθανό να αναλάβει προσωπική ευθύνη.
Η ευθύνη διαχέεται μέσα στην ομάδα. «Κάποιος άλλος θα μιλήσει», «κάποιος άλλος θα αντιδράσει», «δεν είναι δική μου δουλειά». Στα γκρουπ τσατ αυτό ενισχύεται επειδή δεν υπάρχει η άμεση κοινωνική πίεση μιας αντίδρασης πρόσωπο-με-πρόσωπο. Μπορείς να δεις ένα μήνυμα, να μη γράψεις τίποτα και να συνεχίσεις τη ζωή σου. Οι άνθρωποι συχνά επιλέγουν την παθητικότητα επειδή δεν θέλουν να μπλέξουν ή να τραβήξουν πάνω τους την προσοχή.
Στην περίπτωση των αντρικών γκρουπ τσατ, αυτό είναι καθοριστικό. Κανείς δεν θέλει να σπάσει τον «αντρικό κώδικα» (bro code) και να τον πετάξουν έξω από το man-box, δηλαδή το κουτάκι του πώς οφείλει να φέρεται κάποιος αν θέλει να λέγεται άντρας. Οπότε, πάρα πολλοί άντρες επιλέγουν να σιωπήσουν, παρόλο που δεν συμφωνούν.
Αλλά δεν χρειάζεται να συμφωνεί κανείς με ένα σεξιστικό αστείο ή με ένα μήνυμα που αντικειμενοποιεί ή στοχοποιεί τις γυναίκες, για να συμβάλλει στη διατήρηση του κλίματος που τα επιτρέπει. Αν 57 άντρες βλέπουν ένα τέτοιο μήνυμα και κανείς δεν αντιδρά, η σιωπή λειτουργεί ως κοινωνική σφραγίδα επικύρωσης και αποδοχής. Είναι το ψηφιακό locker room talk που έλεγε κι ο Trump.
Αυτός που στέλνει το μήνυμα δεν συναντά καμία αντίσταση και οι υπόλοιποι μαθαίνουν ότι σε αυτόν τον χώρο τέτοια πράγματα μπορούν να λέγονται χωρίς συνέπειες. Η αίσθηση ανωνυμίας, απόστασης και προστασίας που προσφέρει ένα ψηφιακό περιβάλλον ή μια κλειστή ομάδα, κάνει τους ανθρώπους λιγότερο υπόλογους για αυτά που λένε. Αλλά τα λόγια γίνονται πράξεις και ξέρουμε ότι από τα ελίτ πανεπιστήμια ως τον Λευκό Οίκο, και στα Epstein Files, οι κλειστές ομάδες επηρεάζουν όλη την κοινωνία και έχουν όλη την εξουσία.
Και ναι, ακόμα και λέκτορες του Cornell συμφωνούν ότι οι αδελφότητες πρέπει να καταργηθούν. Αλλά οι αδελφότητες είναι απλώς εξτρίμ αντροπαρέες, όπου οι θεσμικοί κανόνες δεν έχουν σημασία. Εδώ ισχύουν μόνο οι κανόνες της στερεοτυπικής αρρενωπότητας. Γιατί η πατριαρχία μαθαίνει στους άντρες ότι έχουν δύο επιλογές: να είναι το σφυρί ή το καρφί. Ακόμα κι αν κάποιος δεν θέλει να πάρει στα χέρια του το σφυρί, σίγουρα δεν θέλει να είναι το καρφί. Οπότε, επιλέγει σφυρί. Δεν μπορεί να χτυπήσει αυτούς που βρίσκονται πάνω από αυτόν στην ιεραρχία, αλλά καλό θα είναι να αρχίσει να χτυπά αυτούς που βρίσκονται πιο κάτω.
Κάνει πλάκα με τους άντρες που βρίσκονται πιο χαμηλά στο «αρρενωπόμετρο», με τους «μπετάκηδες» και τους simps και τους αδύναμους. Γελάει μαζί τους. Κάνει bullying. Τους βάζει στη θέση τους. Κάθε φορά που ένας άλλος άντρας κάνει κάτι που θεωρείται μη αρρενωπό, τον προσβάλλει αποκαλώντας τον γκέι. Γελοιοποιεί τους γκέι άντρες. Κρατάει όσο μεγαλύτερη απόσταση μπορεί από αυτούς. Και, προφανώς, πρέπει πάση θυσία να βρίσκεται πάνω από τις γυναίκες. Και να τις πατάει κάτω.
Οι άντρες ανταμείβονται με στάτους, ασφάλεια, αίσθηση ότι ανήκουν και αποδοχή, όταν κυριαρχούν πάνω στις γυναίκες. Στην καθημερινή τους ζωή, η αρρενωπότητα αστυνομεύεται πολύ πιο αυστηρά από την ηθική. Κι αν κάποιος δίνει μεγαλύτερη αξία στην κυριαρχία, στο να νιώθει ισχυρός και στο να αποδεικνύει την αντρική του ταυτότητα, από το να μην κάνει κακό σε μια γυναίκα, τότε ο βιασμός έρχεται σχεδόν… αβίαστα.
Οι συνέπειες του να σε πιάσουν να φέρεσαι «θηλυπρεπώς» είναι πολύ χειρότερες από τις συνέπειες του να φέρεσαι ανήθικα. Το να βλάπτεις τους άλλους είναι αποδεκτό, ενώ το να παραβιάζεις τους κανόνες της αρρενωπότητας είναι ασυγχώρητο. Χρειάζεσαι εξουσία πάνω στις γυναίκες για να διατηρήσεις την αντρική σου ταυτότητα, κι αυτό απαιτεί να αποδεικνύεις διαρκώς ότι είσαι αρκετά άντρας.
Αυτή είναι η πατριαρχική αντροπαρέα, που μπορεί να ξεκινάει από το Δημοτικό. Η στάση του κάθε άντρα προσωπικά, είναι το μόνο που μπορεί αυτή τη στιγμή να κάνει τη διαφορά. Και να θυμίσω κάτι που λέω από παλιά. Μερικές φορές, το «μα εγώ δεν έκανα τίποτα» δεν είναι δικαιολογία. Το «μα εγώ δεν έκανα τίποτα», είναι ομολογία.
Τι να κάνεις σε προσωπικό επίπεδο αν είσαι άντρας;
Μπορείς να επιλέξεις αν θες ή δεν θες να συντηρήσεις φιλίες που συντηρούν την κουλτούρα βιασμού. Αν θες να είσαι καλός άντρας, μίλα. Στάσου απέναντι στην κακία, στο μίσος, στον ρατσισμό, στην ομοφοβία, και σε οποιαδήποτε συμπεριφορά που ξέρεις ότι βλάπτει ανθρώπους. Ακόμα κι αν αυτό σου κοστίσει κάποιους φίλους. Ναι, θέλει θάρρος και γενναιότητα.
Τι να κάνεις αν βρίσκεσαι σε γκρουπ τσατ και ειπωθεί κάτι που ξέρεις ότι δεν είναι σωστό; Κάτι που διαιωνίζει αρνητικά στερεότυπα ή θα μπορούσε να βλάψει γυναίκες ή καταπιεσμένες ομάδες; Μην σιωπήσεις. Μην μείνεις αμέτοχος. Παρέμβαση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πρέπει να κάνεις διάλεξη ή να καταγγείλεις τον φίλο σου. Μπορείς να διακόψεις ή να αποδυναμώσεις το μήνυμα, να ονομάσεις το πρόβλημα, να εξηγήσεις γιατί είναι προβληματικό ή, όταν υπάρχει σοβαρότερος κίνδυνος, να ζητήσεις βοήθεια ή να υποστηρίξεις ιδιωτικά το άτομο που στοχοποιείται.
Πιο συγκεκριμένα τι να πεις στην παρέα όταν λένε για γυναίκες:
- Αν ακούς αστεία που απεικονίζουν τις γυναίκες ως κατώτερες, ανόητες, τρελές ή σε οποιοδήποτε αρνητικό στερεότυπο, μην γελάσεις. Πες «Τι εννοείς με αυτό το αστείο; Εξήγησέ μου».
- Πες «Μην λες τις γυναίκες πουτάνες. Αν το ξαναπείς, φεύγεις απ’ την ομαδική».
- «Μην μιλάς για τις γυναίκες σαν να είναι πράγματα ή κομμάτια κρέας. Οι γυναίκες είναι άνθρωποι».
- «Τα αστεία για τους βιασμούς δεν είναι αστεία. Κόφ’ τα».
Αν η περίσταση έχει να κάνει με γνωριμίες και σεξ:
- «Η κοπέλα είναι μεθυσμένη, αν πάτε σπίτι δεν μπορεί να δώσει συναίνεση».
- «Άσ’ την ήσυχη, είναι προφανές ότι όχι απλώς δεν τρελαίνεται, αλλά προσπαθεί να σε αποφύγει».
- «Γίνεσαι κρίπι και παραβιαστικός, και κάνεις τις γυναίκες να νιώθουν άβολα».
- «Μην ακουμπάς γυναίκες χωρίς να σου έχουν δείξει ξεκάθαρα ότι θέλουν να τις ακουμπήσεις».
- «Μην επιμένεις και μην πιέζεις για σεξ αν σου είπε ότι θέλει μόνο φιλιά και αγκαλιές».
- «Αν δεν φαίνεται να τρελαίνεται, σταμάτα».
- «Η σιωπή δεν σημαίνει ναι. Αν δεν δείχνει να θέλει πολύ, καλύτερα δείτε ταινία».
- «Το να έχετε σχέση δεν σημαίνει αυτόματο Ναι. Θέλει να σου πει ναι. Ρώτα αν θέλει».
- «Αν σου πει όχι μια φορά, σταμάτα να επιμένεις. Μην προσπαθείς να την πείσεις ή να την πιέσεις».
- «Το τι φορούσε, πού ήταν και τι ώρα ή πόσο ήπιε, είναι άσχετα με το αν ήθελε».
- «Δεν φταίει ποτέ εκείνη αν εσύ ξεπέρασες τα όρια».
- «Δεν είναι δική της ευθύνη να προστατεύσει τον εαυτό της από αυτά που κάνουμε εμείς. Είναι δική μας ευθύνη να μην ξεπερνάμε τα όρια, να μην παρενοχλούμε και να μην βιάζουμε».
